Kritisch denken oefenen op het vwo

Wat leer je bij kritisch denken op het vwo?

• Waarnemen of concluderen?

  Waarnemen of concluderen? · vwo
  • Elke waarneming is al een keuze — Ik kan aanwijzen welke keuzes er in een waarneming besloten liggen en beschrijving van duiding scheiden.
  • Onderbepaaldheid — Ik kan uitleggen waarom meerdere verklaringen bij dezelfde waarnemingen kunnen passen en aangeven wat er nodig is om ertussen te kiezen.

• Feit, mening en bewering

  Feit, mening en bewering · vwo
  • Descriptief, normatief en de status van een uitspraak — Ik kan het descriptieve en het normatieve deel van een uitspraak scheiden en toetsbaarheid onderscheiden van waarheid.
  • Falsifieerbaarheid en definitiekwesties — Ik kan een bewering falsifieerbaar formuleren en zien wanneer een meningsverschil een definitiekwestie is in plaats van een feitenkwestie.

• Bewijs en aanwijzingen

  Bewijs en aanwijzingen · vwo
  • Waarneming, interpretatie en reikwijdte — Ik kan bewijs scheiden van interpretatie en beoordelen of de sterkte van het bewijs past bij de reikwijdte van de claim.
  • Bewijslast, convergentie en cherry picking — Ik kan bewijslast toewijzen, cherry picking herkennen en beoordelen wanneer een afwijkende waarneming een conclusie werkelijk raakt.

• Bronnen beoordelen

  Bronnen beoordelen · vwo
  • Gezag, bewijs en belang — Ik kan het gewicht van een bron bepalen aan de hand van bewijs, vakgebonden deskundigheid, herkomst en onafhankelijke controle, en een belangenconflict wegen zonder de bron te verwerpen.
  • Onafhankelijkheid, consensus en tegenspraak — Ik kan vaststellen of bronnen werkelijk onafhankelijk zijn, consensus onderscheiden van een meerderheid van meningen, en een openstaande tegenspraak als uitkomst formuleren.

• Oorzaak of toeval?

  Oorzaak of toeval? · vwo
  • Vijf verklaringen voor een verband — Ik kan confounding, reverse causality, toeval en selectie-effecten tegen elkaar afwegen en benoemen welke gegevens nodig zijn om te kiezen.
  • Loting, en wat je zegt als loten niet kan — Ik kan uitleggen waarom randomisatie ook onbekende confounders neutraliseert, en waarom "geen verschil gevonden" iets anders is dan "geen verschil".

• Internet, nieuws en AI

  Internet, nieuws en AI · vwo
  • Een bericht natrekken — Ik kan de herkomst van een bericht herleiden en per bewering aangeven welk bewijs er is en welke onzekerheid overblijft.
  • AI is gereedschap, geen bron — Ik kan onderbouwen waarom een AI-antwoord geen bron is en elke bewering eruit toetsen aan onafhankelijk vindbare bronnen.

Zes opgaven uit kritisch denken op het vwo

Dit zijn opgaven uit de leerlijn zelf; in de app staan er nog 98. Probeer hem eerst, klap dan het antwoord open.

1. Een onderzoeker wil vaststellen hoe druk het op een schoolplein is. Welke keuze bepaalt het sterkst wat er later geconcludeerd kan worden?

   • Op welke weekdag hij meet.
   • Of hij het aantal leerlingen telt of het geluidsniveau meet.
   • Met hoeveel decimalen hij noteert.
   • Wie de gegevens later invoert.
   Antwoord

   Of hij het aantal leerlingen telt of het geluidsniveau meet. — Aantal en geluid zijn twee verschillende vertalingen van 'druk': een stil vol plein en een luidruchtig leeg plein vallen anders uit. De meetdag beïnvloedt de uitkomst wel, maar niet wat het cijfer betekent.

2. Welke zin bevat zowel een beschrijvend als een waarderend deel?

   • Deze buslijn reed vorige week op zeven van de tien ritten op tijd.
   • Deze buslijn is onbetrouwbaar: zeven van de tien ritten op tijd is te weinig.
   • Ik reis liever met de bus dan met de fiets.
   • Vanaf volgende maand rijdt deze buslijn een kwartier vaker.
   Antwoord

   Deze buslijn is onbetrouwbaar: zeven van de tien ritten op tijd is te weinig. — De tweede zin bevat een telbaar gegeven én het oordeel 'te weinig', dat pas volgt als je een norm aanneemt over wat acceptabel is. De eerste is zuiver descriptief, de derde een voorkeur, de vierde een voorspelling. De aantrekkelijke fout is de eerste: die bevat een cijfer dat al oordelend klinkt, maar er wordt niets over gewaardeerd.

3. Welke bewering is met een denkbare waarneming te weerleggen?

   • Alle zwanen in dit park zijn wit
   • Er bestaat ergens iets moois
   • Dit voorwerp heeft een eigenschap die in principe nooit meetbaar is
   • Sommige dingen gebeuren soms
   Antwoord

   Alle zwanen in dit park zijn wit — Eén zwarte zwaan in dat park weerlegt de eerste bewering: er is een waarneming denkbaar die haar onderuithaalt. De andere drie zijn zo geformuleerd dat geen enkele waarneming ze kan tegenspreken, en daarmee zeggen ze ook niets toetsbaars.

4. Waarom is de vraag waarop de bron zich baseert de eerste vraag van de BRON-check?

   • Omdat je zonder die vraag niets over de persoon te weten komt
   • Omdat het antwoord bepaalt of er eigenlijk iets te controleren valt
   • Omdat bronnen zonder bewijs niet gepubliceerd mogen worden
   • Omdat de andere drie vragen alleen gelden voor wetenschappelijke bronnen
   Antwoord

   Omdat het antwoord bepaalt of er eigenlijk iets te controleren valt — Zonder aanwijsbare grond is er geen aangrijpingspunt voor herkomst, controle of replicatie. Iets over de persoon te weten komen is de aantrekkelijke fout: de check richt zich op de grond van de bewering, niet op de persoon.

5. In gegevens van muziekscholen scoren leerlingen die dagelijks oefenen hoger op een gehoortest. Welke formulering beschrijft reverse causality?

   • Dagelijks oefenen scherpt het gehoor.
   • Leerlingen met een goed gehoor vinden oefenen prettiger en doen het daarom vaker.
   • Leerlingen uit een muzikale omgeving oefenen meer en krijgen ook meer gehoortraining.
   • Het gevonden verschil valt binnen wat toeval kan opleveren.
   Antwoord

   Leerlingen met een goed gehoor vinden oefenen prettiger en doen het daarom vaker. — Reverse causality keert de pijl om: het veronderstelde gevolg, het goede gehoor, drijft het veronderstelde oorzakelijke gedrag aan. De optie over de muzikale omgeving beschrijft geen omkering maar een confounder.

6. Waarom is het aantal keren dat een bericht is gedeeld geen aanwijzing voor juistheid?

   • Omdat delen selecteert op wat opvalt en emotie oproept, niet op wat controleerbaar is
   • Omdat het aantal delingen altijd wordt vervalst
   • Omdat juiste berichten nooit veel worden gedeeld
   • Omdat delen alleen door onbetrouwbare accounts gebeurt
   Antwoord

   Omdat delen selecteert op wat opvalt en emotie oproept, niet op wat controleerbaar is — Verspreiding is een selectie-effect op deelbaarheid. De aantrekkelijke fout is de omkering: aannemen dat veel gedeeld dus onjuist zou zijn, wat net zo min volgt.

Hoe oefen je dit in Schoolschrift?

1. Volg de lessen per leerdoel

   Elk hoofdstuk bestaat uit zes lessen: één per leerdoel, twee gemengde lessen en een hoofdstuktoets. Voor elk nieuw leerdoel legt de coach eerst uit wat je gaat leren en doet één opgave helemaal voor.

2. Haal de hoofdstuktoets

   Het volgende hoofdstuk gaat open zodra de hoofdstuktoets met minstens 80% gehaald is; wie de stof al kent, kan met één toets vooruitspringen.

3. Blijf herhalen

   Herhaling loopt per leerdoel en blijft binnen dit vak en binnen stof die al langs is gekomen.

Begin met kritisch denken

Kritisch denken in andere leerjaren