Kritisch denken oefenen op het vmbo

Wat leer je bij kritisch denken op het vmbo?

• Waarnemen of concluderen?

  Waarnemen of concluderen? · vmbo
  • Wat staat er, en wat maak jij ervan? — Ik kan aanwijzen wat ik werkelijk waarneem en wat ik er zelf bij invul.
  • Welke uitleg past hier nog meer bij? — Ik kan bij een conclusie minstens één alternatieve verklaring bedenken en zeggen wat ik zou moeten controleren.

• Feit, mening en bewering

  Feit, mening en bewering · vmbo
  • Wat voor uitspraak is dit? — Ik kan zien wat voor soort uitspraak iemand doet en of ik hem kan controleren.
  • Een bewering nakijkbaar maken — Ik kan een vage bewering scherp maken en zeggen welk bewijs ervoor nodig is.

• Bewijs en aanwijzingen

  Bewijs en aanwijzingen · vmbo
  • Welk bewijs zit er onder een claim? — Ik kan benoemen welk soort bewijs onder een claim ligt en hoe zwaar dat bewijs weegt.
  • Bewijs wegen en vergelijken — Ik kan beoordelen of aanwijzingen echt los van elkaar staan en hoeveel bewijs een claim nodig heeft.

• Bronnen beoordelen

  Bronnen beoordelen · vmbo
  • De BRON-check bij online beweringen — Ik kan bij een online bewering nagaan waar de bron zich op baseert, of hij er verstand van heeft, waar het vandaan komt en of iemand het onafhankelijk heeft gecontroleerd.
  • Terug naar de oorspronkelijke bron — Ik kan een bewering terugvolgen naar de primaire bron en zien wanneer meerdere berichten eigenlijk één bron zijn.

• Oorzaak of toeval?

  Oorzaak of toeval? · vmbo
  • Verband is nog geen oorzaak — Ik kan bij een verband vijf verklaringen langslopen en aangeven welke informatie ik nog nodig heb.
  • Hoe check je of het echt werkt? — Ik kan aanwijzen wat een vergelijking sterker maakt: een controlegroep, loting, vooraf vastleggen wat je meet, en herhaling.

• Internet, nieuws en AI

  Internet, nieuws en AI · vmbo
  • Een bericht natrekken — Ik kan een bericht online natrekken via bewering, herkomst, bron, onafhankelijke melding en datum.
  • AI is gereedschap, geen bron — Ik kan een antwoord van een AI-assistent als startpunt behandelen en de bewering erin nakijken bij een onafhankelijke bron.

Zes opgaven uit kritisch denken op het vmbo

Dit zijn opgaven uit de leerlijn zelf; in de app staan er nog 100. Probeer hem eerst, klap dan het antwoord open.

1. Iemand plaatst online: 'Sinds ik deze schoenen draag, loop ik sneller. Deze schoenen maken je sneller.' Welk deel hiervan is een waarneming van de schrijver zelf?

   • Deze schoenen maken je sneller.
   • Zijn rondje ging deze week sneller dan vorige week.
   • Iedereen wordt sneller van deze schoenen.
   • De schoenen zijn hun geld waard.
   Antwoord

   Zijn rondje ging deze week sneller dan vorige week. — Dat zijn rondje sneller ging, heeft hij zelf gemerkt: dat is een waarneming. 'Deze schoenen maken je sneller' klinkt hetzelfde, maar dat is een conclusie over een oorzaak, en die heeft hij niet vastgesteld.

2. In een advertentie voor een sportschoen staan vier zinnen. Welke kun je controleren?

   • Deze schoen voelt fantastisch.
   • Deze schoen is de beste keuze voor jou.
   • Deze schoen weegt 240 gram.
   • Deze schoen maakt je zelfverzekerd.
   Antwoord

   Deze schoen weegt 240 gram. — Gewicht leg je op een weegschaal en dan weet je het. 'De beste keuze voor jou' klinkt concreet en persoonlijk, maar er bestaat geen meting van wat de beste keuze voor jou is: dat is een waardeoordeel.

3. Bij een koptelefoon in een webshop staat: 'Ik gebruik hem nu een maand en hij gaat prima.' Wat voor bewijs is dat voor de kwaliteit?

   • Een meting van de geluidskwaliteit
   • De ervaring van één koper
   • Een vergelijking van veel modellen
   • Een garantie van de fabrikant
   Antwoord

   De ervaring van één koper — Het is de ervaring van één koper na één maand: een anekdote. De aantrekkelijke fout is het voor een test aanzien, maar er is niets gemeten en er is niets vergeleken.

4. Een video begint met de mededeling: deze video is betaald door merk X. Wat betekent dat voor je beoordeling?

   • De video is zeker gelogen
   • De maker heeft belang bij de uitkomst, dus je zoekt een controle van iemand anders
   • Het maakt niets uit, want hij zegt het eerlijk
   • Je hoeft de datum niet meer te controleren
   Antwoord

   De maker heeft belang bij de uitkomst, dus je zoekt een controle van iemand anders — Betaald zijn maakt de inhoud niet automatisch onwaar, maar het geeft de maker een reden om gunstig te oordelen. Dat het eerlijk vermeld staat is de aantrekkelijke fout: eerlijkheid over het belang haalt het belang niet weg.

5. Bij een sportclub blijkt: leden die het nieuwe clubdrankje kopen, halen betere tijden. Je weet niet wie het drankje koopt en waarom, en tijden worden alleen geteld als leden ze zelf doorgeven. Welke conclusie mag je nu trekken?

   • Het drankje maakt je sneller.
   • Wie al snel is, koopt het drankje eerder.
   • Fanatieke leden trainen meer en kopen ook vaker het drankje.
   • Het valt op door toeval, of doordat alleen leden meetellen die hun tijd doorgeven.
   • Met deze informatie kun je nog geen van deze verklaringen kiezen.
   Antwoord

   Met deze informatie kun je nog geen van deze verklaringen kiezen. — Alle vier de verklaringen erboven passen even goed bij wat je weet. Wie er een uitkiest, doet alsof hij informatie heeft die er niet is. Niet kunnen kiezen is hier het juiste antwoord.

6. Boven een bericht staat: deze app halveert je huiswerktijd. In het bericht zelf staat dat de maker dat hoopt en dat drie testers de app prettig vonden. Wat is hier het probleem?

   • De app bestaat niet
   • De kop belooft meer dan het bericht onderbouwt
   • Drie testers is altijd genoeg
   • Het bericht heeft geen kop nodig
   Antwoord

   De kop belooft meer dan het bericht onderbouwt — De kop doet een harde belofte, de tekst zegt alleen dat iemand iets hoopt. Dat de app niet zou bestaan gaat te ver: daar zegt de casus niets over.

Hoe oefen je dit in Schoolschrift?

1. Volg de lessen per leerdoel

   Elk hoofdstuk bestaat uit zes lessen: één per leerdoel, twee gemengde lessen en een hoofdstuktoets. Voor elk nieuw leerdoel legt de coach eerst uit wat je gaat leren en doet één opgave helemaal voor.

2. Haal de hoofdstuktoets

   Het volgende hoofdstuk gaat open zodra de hoofdstuktoets met minstens 80% gehaald is; wie de stof al kent, kan met één toets vooruitspringen.

3. Blijf herhalen

   Herhaling loopt per leerdoel en blijft binnen dit vak en binnen stof die al langs is gekomen.

Begin met kritisch denken

Kritisch denken in andere leerjaren